हरेक वर्ष मंसिर १५ (डिसेम्बर १) मा विश्व एड्स दिवस मनाइन्छ। सन् १९८८ मा विश्व स्वास्थ्य संगठनले पहिलो पटक यो दिवस मनाउने घोषणा गरेको हो। यसको उद्देश्य एचआइभी तथा एड्स सम्बन्धी सही जानकारी फैलाउने, गलत धारणाहरू हटाउने, संक्रमित तथा प्रभावित व्यक्तिहरूप्रति सम्मान र समर्थन प्रदान गर्ने तथा रोकथाम र उपचार सेवामा सबैको पहुँच सुनिश्चित गर्नु हो।
हाल विश्वभर करिब ४ करोड ८ लाख मानिस एचआइभी सङ्क्रमणसहित बाँचिरहेका छन्। गत वर्ष मात्र विश्वमा झण्डै १३ लाख नयाँ सङ्क्रमण र करिब ६ लाख ३० हजार भन्दा बढी मृत्यु भएको तथ्यांक प्रकाशित छ। यद्यपि पछिल्ला वर्षमा उपचार र परीक्षणको विस्तारले सङ्क्रमण र मृत्यु दर घट्दै गएको थियो, तर पछिल्लो समयमा उपचार तथा रोकथाम कार्यक्रमका लागि आवश्यक आर्थिक स्रोतमा ठूलो कटौती हुनु र स्वास्थ्य सेवामा अवरोध आउनुले धेरै देशमा स्थिति फेरि जटिल बन्दै गएको चेतावनी अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य संस्थाहरूले दिएका छन्।
यस वर्षको विश्व एड्स दिवसले सेवामा अवरोध, उपचारको पहुँच घट्दै जानु र आर्थिक संसाधनको कमीका कारण बढेको संकटलाई सम्बोधन गर्दै सबै पक्षको संयुक्त प्रयास अपरिहार्य भएको सन्देश दिएको छ। एड्स विरुद्धको अभियान केवल औषधि र उपचारको विषय मात्र नभई सामाजिक विभेद, कलंक, मौनता र मानवअधिकारको सवाल रहेको कुरा यस दिवसले स्मरण गराउँछ।
नेपालको सन्दर्भमा, २०२४ को अन्त्यसम्म देशभर ३४ हजार ३३७ जना एचआइभी सङ्क्रमित दर्ता भएका छन्। एक वर्षभित्र ६१४ जना नयाँ सङ्क्रमण र ५५९ मृत्यु भएको विवरण सार्वजनिक छ। नेपालमा संक्रमण मुख्यतया सूई मार्फत लागूऔषध सेवन गर्ने, यौन पेसामा संलग्न महिला तथा पुरुष, तेस्रोलिङ्गी समुदाय तथा अन्य जोखिम समूहमा केन्द्रित रहेको बताइन्छ। हाल करिब ७७ प्रतिशत संक्रमित व्यक्तिले प्रतिरोधी औषधि सेवा प्राप्त गरिरहेका छन्। गर्भवती महिलाहरूका लागि निःशुल्क परीक्षण तथा आमा–शिशुमा संक्रमण सर्न रोक्ने सेवा उपलब्ध भए पनि ग्रामीण तथा कमजोर आर्थिक समूहमा सेवा पहुँच अझै चुनौतीपूर्ण रहेको विशेषज्ञहरू बताउँछन्।
एड्स सम्बन्धी सबैभन्दा ठूलो समस्या रोगभन्दा पनि समाजको कलंक र भेदभाव रहेको मानिन्छ। धेरै मानिसहरू रोगको प्रारम्भिक चरणमा लक्षण नदेखिन सक्ने भएकाले परीक्षणबाट टाढा बस्ने गरेको र यसले संक्रमण फैलिने जोखिम बढाउने बताइन्छ। समाजमा भइरहेको मौनता र विभेदले संक्रमित व्यक्तिको उपचार, रोजगारी, शिक्षा तथा सामाजिक जीवनमा गम्भीर असर पारिरहेको छ।
स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार समयमै परीक्षण, नियमित औषधि उपचार, सुरक्षित व्यवहार र खुला संवादको अभ्यासले एड्स नियन्त्रणयोग्य र व्यवस्थापनयोग्य हुन्छ। तर आवश्यक आर्थिक स्रोत, सरकारी नीति, सामाजिक समर्थन र जागरूकता अभाव रहे सम्म २०३० भित्र एड्सलाई सार्वजनिक स्वास्थ्य जोखिमको सूचीबाट हटाउने लक्ष्य कठिन देखिएको छ।
विश्व एड्स दिवस सम्झनुको अर्थ हो — कुनै पनि व्यक्ति रोगको कारण अपमानित, तिरस्कृत वा एक्लो हुन नपरोस्। सम्मान, संवेदना, जानकारी, जिम्मेवारी र सामूहिक प्रयास नै एड्स विरुद्धको वास्तविक शक्ति हो। मानव जीवन र गरिमाको रक्षा नै यो दिवसको मूल उद्देश्य हो।
