काठमाडौं,पुस १९- पौष शुक्ल पूर्णिमादेखि आजबाट एक महिनासम्म चल्ने श्री स्वस्थानी व्रत कथा औपचारिक रूपमा शुरु भएको छ। माघ शुक्ल पूर्णिमासम्म निरन्तर चल्ने यो व्रत नेपाली हिन्दू समाजमा आस्था, संयम र धार्मिक अनुशासनको महत्वपूर्ण अभ्यासका रूपमा स्थापित छ। विशेषगरी महिलाहरूले पारिवारिक सुख–शान्ति, दाम्पत्य जीवनको दीर्घायु तथा मनोकामना पूर्तिको कामनासहित यो व्रत विधिपूर्वक गर्ने परम्परा रहिआएको छ।
श्री स्वस्थानी व्रत शिव–पार्वती परम्परासँग जोडिएको धार्मिक आख्यानमा आधारित छ। कथामा देवी पार्वतीले शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न गरेको कठोर तपस्या, धैर्य र समर्पणको वर्णन पाइन्छ। यही आख्यानका आधारमा व्रतलाई आत्मसंयम, सहनशीलता र भक्तिको आदर्श अभ्यासका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। व्रत अवधिभर स्नान, पूजा, कथा वाचन, फलाहार तथा नैतिक आचरणमा जोड दिइनु धर्मलाई दैनिक जीवनसँग जोड्ने व्यवहारिक प्रक्रिया मानिन्छ।
सांस्कृतिक रूपमा श्री स्वस्थानी व्रत नेपाली समाजमा नारी केन्द्रित धार्मिक परम्पराको प्रतिनिधि हो। पितृसत्तात्मक सामाजिक संरचनाभित्र महिलाहरूले धर्म र संस्कृतिको निरन्तरताको जिम्मेवारी वहन गरेको प्रतीक यो व्रतमा स्पष्ट देखिन्छ। आमा, बुहारी र छोरीबीच एउटै कथाको निरन्तर श्रवण र अभ्यासले सांस्कृतिक हस्तान्तरणको प्रक्रिया मजबुत बनाउँछ। मानवशास्त्रीय दृष्टिले हेर्दा यस कथाले नारीलाई त्यागी, धैर्यवान् र कर्तव्यनिष्ठ भूमिकामा आदर्शीकृत गरे पनि समकालीन समाजमा यसलाई आत्मबल, चेतना र मानसिक अनुशासनको प्रतीकका रूपमा पुनःपाठ गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको देखिन्छ।
श्री स्वस्थानी व्रतसँग सालिनदी (शाली नदी), गोकर्णेश्वर, पशुपतिनाथ र देवघाटजस्ता तीर्थस्थलहरू गहिरो रूपमा जोडिएका छन्। विशेषगरी सालिनदीमा स्नान गरी व्रत प्रारम्भ गर्ने परम्पराले नदीलाई पवित्रता, जीवन र मोक्षको प्रतीकका रूपमा स्थापित गर्छ। यसले नेपाली धार्मिक संस्कृतिमा मानव, धर्म र प्रकृतिबीचको सहअस्तित्वलाई उजागर गर्दछ।
समयसँगै सामाजिक संरचना, शिक्षा र जीवनशैलीमा आएको परिवर्तनसँगै व्रतको अभ्यास पनि केही लचिलो बन्दै गएको छ। पहिलेझैं कठोर नियमभन्दा आज धेरैले यसलाई सांस्कृतिक पहिचान, पारिवारिक एकता र आत्मअनुशासनको अभ्यासका रूपमा ग्रहण गर्न थालेका छन्। यसले श्री स्वस्थानी व्रत कुनै स्थिर कर्मकाण्ड मात्र नभई समयअनुसार पुनःव्याख्या हुँदै आएको जीवन्त परम्परा भएको स्पष्ट गर्दछ।
यसरी श्री स्वस्थानी व्रत कथा नेपाली समाजको धार्मिक आस्था मात्र नभई नारी भूमिका, सामाजिक संरचना, सांस्कृतिक निरन्तरता र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध बुझ्ने एउटा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक दस्तावेजका रूपमा आज पनि निरन्तर अभ्यासमा रहँदै आएको छ।
