आज जेठ १५, नेपालको इतिहासमा महत्वपूर्ण दिन—गणतन्त्र दिवस—देशभर विविध कार्यक्रमका साथ मनाइँदै छ। २४० वर्ष लामो राजतन्त्रको अन्त्य गर्दै नेपालको गणतन्त्र घोषणा २०६५ सालमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना भएको सम्झनामा यो दिवस मनाउने गरिन्छ।
नेपालमा गणतन्त्र स्थापना कुनै एक दिनको उपलब्धि होइन, यो दशकौं लामो संघर्ष, आन्दोलन र बलिदानको परिणाम हो। विशेषगरी जनआन्दोलन २०६२–६३ ले निरंकुश राजतन्त्र अन्त्य गरी जनताको सार्वभौमसत्ता स्थापित गर्ने मार्ग प्रशस्त गर्यो। यस आन्दोलनमा हजारौं नागरिक सडकमा उत्रिए, कैयौंले जीवन उत्सर्ग गरे, र जनताको अधिकार सुनिश्चित गर्न ठूलो त्याग गरे।
त्यसअघि नेपालको माओवादी जनयुद्ध ले पनि राज्य संरचनामा परिवर्तनको मागलाई तीव्र बनाएको थियो। ग्रामीण क्षेत्रदेखि राजधानीसम्म फैलिएको यस संघर्षले राज्य व्यवस्थामा समावेशिता, समानता र संघीयताको मुद्दा उठायो, जसले अन्ततः गणतन्त्रको आधार तयार गर्यो।
२०६५ जेठ १५ गते बसेको पहिलो संविधानसभा बैठकले औपचारिक रूपमा राजतन्त्र अन्त्य गर्दै नेपाललाई गणतन्त्र राष्ट्र घोषणा गर्यो। त्यसयता नेपालले नेपालको संविधान २०७२ जारी गर्दै लोकतान्त्रिक प्रणालीलाई संस्थागत गर्ने प्रयास गरेको छ।
गणतन्त्र दिवसले नेपाली जनताको त्याग, संघर्ष र एकताको सम्झना गराउँदै लोकतन्त्रको रक्षा, सुदृढीकरण र समृद्धिको दिशामा अघि बढ्न प्रेरित गर्दछ। आजको दिन केवल उत्सव मात्र नभई विगतका बलिदानीहरूको सम्मान र भविष्यप्रति जिम्मेवारी बोध गर्ने अवसरका रूपमा पनि लिइएको छ।
