काठमाडौं, साउन २५
आज देशभर नेवार समुदायको प्रमुख सांस्कृतिक पर्व सापारु, जसलाई नेपाली भाषामा गाइजात्रा भनिन्छ, परम्परागत धूमधामका साथ मनाइँदैछ। विशेषगरी काठमाडौं उपत्यका — काठमाडौं, भक्तपुर र ललितपुर — मा यो पर्वको रंगीन र ऐतिहासिक रौनक देखिन्छ।
सापारु नेवार समुदायको अनुसार मृतक आत्माको सम्मान र मोक्षकामनाका लागि मनाइने पर्व हो। यस दिन परिवारले गत वर्ष दिवंगत आफन्तको सम्झनामा गाई वा बालबालिकालाई गाईको वेशभूषामा सजाएर नगर परिक्रमा गराउँछन्। गाईलाई यमदूत पार गराउने प्रतीकका रूपमा मानिन्छ। काठमाडौंमा १७औँ शताब्दीमा राजा प्रताप मल्लले मृतकका परिवारलाई दुःख कम गर्न हास्य–व्यंग्य र खुला अभिव्यक्तिको पर्वको रूपमा यसलाई संस्थागत गरेको ऐतिहासिक कथा छ।
जातिगत दृष्टिले यो पर्व नेवार समुदायमा उत्पत्ति भए पनि उपत्यकामा बसोबास गर्ने अन्य समुदायका मानिसहरूले पनि सहभागिता जनाउँछन्। ललितपुरमा हास्य–व्यंग्यपूर्ण झाँकी र सांस्कृतिक झिलिमिली देखिन्छ भने भक्तपुरमा परम्परागत लाक्हे नाच, भाँड–मान्छे, र जातीय पोशाकमा सजिएका समूहले शहरभर उत्सवको माहोल बनाउँछन्।
भौगोलिक रूपमा उपत्यकाका पुराना नगर क्षेत्र — हनुमानढोका, मखन, ठमेल, कीर्तिपुर, मध्यपुर थिमी, र भक्तपुर दरबार क्षेत्र — यस पर्वका मुख्य केन्द्र हुन्। यिनै पुराना बस्तीका गल्लीहरूमा साँगी–साथी, आफन्त र स्थानीय बासिन्दा मिलेर मृतकको आत्माको स्मृति मात्र होइन, हास्य र सत्य बोल्ने स्वतन्त्रताको ऐतिहासिक परम्परा पनि जगेर्ना गर्छन्।
सापारु/गाइजात्रा आज पनि काठमाडौं उपत्यकाको सांस्कृतिक पहिचान मात्र नभई जातीय सहअस्तित्व र ऐतिहासिक निरन्तरताको प्रतीकका रूपमा जीवित छ।
