काठमाडौं ,भाद्र १२।
नेपाली समाजमा ऋषि पञ्चमी महिलाहरूको लागि विशेष पर्वका रूपमा प्रचलित छ। हिन्दू धर्मशास्त्र अनुसार, महिनावारी समयमा महिला अशुद्ध हुन्छिन्, त्यस अवधिमा आकस्मिक रुपमा गरेका ‘पापहरू’को प्रायश्चित्त गर्न ऋषि पञ्चमीको दिन उपवास राख्ने र शुद्धीकरण गर्ने प्रचलन छ। तर, यिनै धार्मिक व्याख्याहरू महिलाको आत्मसम्मान, अधिकार र मानवीय गरिमामाथि प्रहार गर्ने गम्भीर औजार बनेका छन्।
सबैभन्दा पहिले, ऋषि पञ्चमीको मूल आधार नै महिनावारीलाई पाप, दोष वा अशुद्धता ठहर गर्ने सोचमा टेकेको छ। प्रकृतिले दिएको स्वाभाविक जैविक चक्रलाई दोषारोपण गर्दै महिलालाई शुद्ध–अशुद्धको खाँचोमा बाँड्नु केवल अज्ञानको नमूना मात्र होइन, महिला अस्तित्वलाई हेप्ने गम्भीर षड्यन्त्र पनि हो। महिलाको शरीरलाई नै पापको श्रोत ठहर गर्नु भनेको उनको श्रम, बलिदान र मातृत्वलाई नकार्नु हो।
यस पर्वले महिलालाई अपराधी बनाइन्छ—जुन अपराध उनीहरूले गरेका होइनन्, प्रकृतिले दिएको जैविक प्रक्रियालाई धार्मिक दोषको चश्माबाट व्याख्या गरिएको हो। यसरी महिलामाथि दोषारोपण गर्ने धार्मिक संस्कारले पुरुषवादी वर्चस्वलाई सुदृढ बनाएको छ। महिलाले आफ्नो शरीरमाथि गर्व गर्नुभन्दा लाज र ग्लानी महसुस गर्नुपर्ने बाध्यता सिर्जना गरिन्छ।
धर्मको नाममा महिलालाई वर्षेनी ‘प्रायश्चित्त’ गराउन लगाउनु भनेको उनको आत्मविश्वास तोड्नु, उनीहरूको स्वतन्त्र चेतनालाई दबाउनु र उनीहरूलाई दोस्रो दर्जाको प्राणी सिद्ध गर्नु हो। यसरी हेर्दा, ऋषि पञ्चमी महिलाको धार्मिक उत्सव होइन, महिलामाथि थोपारिएको मानसिक दासत्वको चेन हो।
हामीले प्रश्न गर्नैपर्छ — किन महिनावारीलाई अपवित्र भनिन्छ? किन महिलाले मात्रै ‘शुद्धीकरण’ गर्नुपर्छ? के प्रकृतिको अटल नियमलाई पाप ठहर गर्न सकिन्छ? यस्तो प्रथाले महिलाको स्वाभिमानलाई केवल लत्याएको छैन, समाजमा लैङ्गिक असमानतालाई झनै गाढा बनाएको छ।
आज आवश्यकता छ — ऋषि पञ्चमीलाई श्रद्धा–भक्तिको नाममा अन्धविश्वासको अभ्यास गर्ने होइन, महिलामाथि गरिएको अन्यायलाई चिनेर त्यसको प्रतिवाद गर्ने। ऋषि पञ्चमीलाई धार्मिक अनुशासनको नाममा कायम राख्ने हो भने महिलाको स्वाभिमान सदैव लत्याइरहनेछ। तर, यदि यसलाई सामाजिक चेतना र लैङ्गिक समानताको दृष्टिकोणले पुनर्व्याख्या गर्ने हो भने मात्र यो पर्वले कुनै सकारात्मक अर्थ धारण गर्न सक्छ।
अन्ततः, महिलाको शरीरलाई दोषमुक्त, पवित्र र गरिमामय ठहर नगरी कुनै पनि समाज सभ्य र न्यायपूर्ण हुन सक्दैन। त्यसैले, ऋषि पञ्चमी जस्ता धार्मिक परम्पराको पुनर्विचार अनिवार्य छ। यो पुनर्विचार मात्र महिलाको मुक्ति होइन, सम्पूर्ण मानव सभ्यताको प्रगतिमा योगदान हुनेछ।
