काठमाडौं, असोज ३० – आज देशभर विशेषगरी तराई–मधेस, मिथिला, थरुहट र पहाडी भूभागका केही समुदायमा आ–आफ्नै परम्परागत शैलीमा जितिया पर्व श्रद्धा, आस्था र उल्लासका साथ मनाइँदैछ। धार्मिक, सांस्कृतिक, जातिगत र भौगोलिक विविधता मिसाएर मनाइने यो पर्व महिलाबीचको आस्था, सन्तानप्रेम र सामाजिक ऐक्यताको सुन्दर प्रतीक मानिन्छ।
जितिया पर्व मुख्यतः सन्तानको दीर्घायु, स्वास्थ्य र समृद्धिको कामना गर्दै महिलाले बस्ने कठोर व्रत हो। पुराणमा उल्लेख भएअनुसार, जित्माहन नामक पक्षी राजाले भगवान विष्णुको कृपा प्राप्त गरी मृत्युमा पनि विजय हासिल गरेका थिए। अर्काे किम्बदन्तीअनुसार, धर्मराज यमले आमा–सन्तानको सम्बन्धलाई सम्मान गर्दै यो पर्वलाई दीर्घायुको प्रतीक बनाइदिए। त्यसैले महिलाले पुत्र, परिवार र समाजको कल्याणको लागि उपवास गर्ने प्रथा स्थापित भएको मानिन्छ।
जितियामा महिलाहरू अष्टमीका दिन बिहानै नदी, ताल वा धारामा स्नान गरेर शुद्धीकरण गर्छन्। त्यसपछि ‘जित्माहा’ गर्ने चलन छ, जसमा मासु, माछा, गेडागुडी, तरकारी आदि सेवन गरेर व्रत प्रारम्भ गरिन्छ। नवमीका दिन बिहानदेखि अन्न, जल केही पनि नखाई उपवास गर्ने र दशमीका दिन पारण गरेर व्रत सम्पन्न गर्ने परम्परा छ। यस अवसरमा महिलाहरूले सामूहिक रूपमा गीत गाउने, अनुभव साटासाट गर्ने र छोरी–नातिनीलाई यस पर्वको महत्व सुनाउने चलन अझै जीवित छ।
यो पर्व थारु, मधेसी, मैथिल, राजवंशी, धानुकलगायत समुदायमा विशेष महत्व राख्छ। यी समुदायका महिलाका लागि जितिया व्रत धार्मिक आस्थासँगै सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीक हो। पछिल्ला वर्षहरूमा पहाडी भूभागका केही समुदायले पनि यसलाई आत्मसात गर्दै गएको पाइन्छ। यसले जातीय–सामुदायिक विविधतालाई एउटै साझा धागोमा बाँध्ने काम गरेको छ।
जितिया पर्व नेपालका तराई जिल्लाहरूमा विशेष धुमधामका साथ मनाइन्छ। भारतको बिहार, उत्तर प्रदेश र झारखण्डमा समेत यो पर्वको व्यापकता रहेको छ। यसरी भौगोलिक रूपमा सीमापारको साझा संस्कारका रूपमा स्थापित यो पर्वले नेपाल–भारतबीचको सांस्कृतिक सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाएको छ।
समाजशास्त्रीहरूको दृष्टिमा, जितिया केवल धार्मिक व्रत नभई सामाजिक एकता र महिला–महिला बीचको आत्मीयता बढाउने अवसर हो। सामूहिक स्नान, गीत–नृत्य र व्रतले महिलाबीचको सामुदायिक चेतना सुदृढ बनाउँछ। नारीवादी दृष्टिकोणले हेर्दा, यो पर्व महिलाको sacrifice (त्याग) र agency (निर्णय गर्ने अधिकार) दुवैलाई उजागर गर्छ। महिलाले परिवार र सन्तानको भलोको लागि आफ्नो शारीरिक क्षमताभन्दा माथि उठेर उपवास बस्ने परम्परा ‘त्याग’को रूप हो भने, समाजका प्रमुख धार्मिक–सांस्कृतिक अभ्यासमा उनीहरूको सक्रिय सहभागिता ‘सशक्तीकरण’को प्रतीक मानिन्छ।
समकालीन परिवेशमा, जितिया धार्मिक आस्थाभन्दा बाहिर निस्केर सांस्कृतिक सम्पदा, महिला सशक्तीकरण र सामाजिक एकताको पर्वका रूपमा आत्मसात गरिएको छ। आधुनिक जीवनशैलीसँगै नयाँ पुस्ताले पनि परम्परालाई निरन्तरता दिँदै, यसलाई साझा सांस्कृतिक पहिचानको रूपमा अगाडि बढाइरहेका छन्।
