काठमाडौं ,भाद्र २१-काठमाडौं उपत्यकाको सबैभन्दा ठूलो सांस्कृतिक पर्वमध्ये एक यें या पुन्ही अर्थात् इन्द्र जात्रा आठ दिनसम्म विविध कार्यक्रमसहित मनाइँदैछ। काठमाडौं दरबार क्षेत्र अर्थात् हनुमानढोकामा लिंगो (यः सि) ठड्याएपछि यस पर्वको औपचारिक सुरुवात हुने परम्परा छ। यसलाई उर्वरता, समृद्धि र देवी–देवताको आशीर्वादको प्रतीकका रूपमा मानिन्छ।
नेवार समुदायले विशेष महत्वका साथ मनाउने यो पर्वले सम्पूर्ण काठमाडौं उपत्यकामा जातीय, सांस्कृतिक र धार्मिक एकताको अभिव्यक्ति गरिरहेको हुन्छ। लाखे नाच, पुलुकिसीको प्रदर्शनी, विभिन्न देवीदेवताका मुखौटे नाच र जीवित देवी कुमारीको रथयात्रा यस पर्वका प्रमुख आकर्षण हुन्। कुमारीलाई असन, इन्द्रचोक, हनुमानढोका लगायतका ऐतिहासिक मार्ग हुँदै रथमा परिक्रमा गराइन्छ। कुमारीसँगै गणेश र भैरवका रथ पनि दरबार क्षेत्रमा निकालिन्छन् र भक्तजनहरूले श्रद्धा भक्ति अर्पण गर्ने गर्छन्। यसरी तीन देवताको रथयात्राले सम्पूर्ण काठमाडौं उपत्यका ऐतिहासिक शहरमा उत्सवमय वातावरण सिर्जना गर्छ।
यो पर्वको ऐतिहासिक पक्ष राजा प्रताप मल्लसँग जोडिएको छ। काठमाडौं उपत्यकामा शान्ति, एकता र सद्भाव कायम गर्न उनले यसलाई सार्वजनिक उत्सवका रूपमा सुरु गरेको विश्वास गरिन्छ। धार्मिक दृष्टिले इन्द्रदेवलाई उर्वरता र समृद्धिका देवता मानिने भएकाले उहाँको पूजा–आराधना गरिन्छ भने नागदेवता र अन्य देवीदेवताका पनि विशेष पूजाआजा गरिन्छ। जीवित देवी कुमारीलाई शक्ति, गणेशलाई विघ्नहर्ता र भैरवलाई सुरक्षा र न्यायको प्रतीक मानिँदै तिनका रथयात्रा यस पर्वको विशेष धार्मिक पक्षको प्रकट रूप हो।
सांस्कृतिक पक्षमा हेर्दा इन्द्र जात्राले उपत्यकाका सबैलाई एक ठाउँमा ल्याउने र सामाजिक सद्भाव बढाउने कार्य गर्छ। असन, इन्द्रचोक, हनुमानढोका जस्ता ऐतिहासिक क्षेत्रहरूमा हुने रथयात्रा र नाचगानले नेवार समुदायको मौलिक कला र परम्परालाई संरक्षण गर्दै आएको छ। लाखे नाच र पुलुकिसीलाई टोलटोलमा प्रदर्शन गर्दा समुदायबीच एकताको भावना झन् प्रगाढ हुन्छ।
किंवदन्तीअनुसार इन्द्रदेवकी आमा पारिजात फूल खोज्दै आउँदा इन्द्र पृथ्वीमा अवतरण गरेका थिए। उपत्यकाका बासिन्दाले उनलाई चोर ठानेर बाँधेको कथा प्रचलित छ। पछि उनको वास्तविकता थाहा पाएपछि मुक्त गरियो र इन्द्रकी आमाले सन्तुष्ट भई उपत्यकामा हुस्सु उपहार दिएको विश्वास गरिन्छ। यही कथासँग जोडिएर इन्द्र जात्रा मनाइँदै आएको परम्परा रहेको छ।
धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक महत्व, सांस्कृतिक विविधता, जीवित देवी कुमारीसँगै गणेश र भैरवको रथयात्रा र लोककथासँग जोडिएको यें या पुन्ही आज काठमाडौं उपत्यकामा धुमधामका साथ सुरु भएको छ।
