काठमाडौँ, भदौ १०।
आज हरितालिका तीज नेपाली हिन्दु महिलाहरूबीच सबैभन्दा ठूलो पर्वका रूपमा स्थापित छ। परम्परागत रूपमा यसलाई पतिको दीर्घायु र परिवारको सुख–समृद्धिको कामना गर्ने चाडका रूपमा बुझिन्छ। तर समय बद्लिँदै जाँदा यसको अर्थ, स्वरूप र व्याख्या पनि परिवर्तन हुँदै गएको छ। आधुनिक चेतना, महिला अधिकार आन्दोलन र नारीवादी सोचसँगै तीज अब केवल उपवास र पूजा गर्ने चाड मात्र नभई महिला सशक्तीकरण र मुक्ति आन्दोलनको दिवस बन्नुपर्ने आवाज बलियो बन्दै गएको छ।
तीजको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
तीजको उद्भव हिन्दू धर्मशास्त्र र पुराणसँग जोडिएको छ। देवी पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति बनाउन कठोर तपस्या गरेको कथा यस पर्वको मूल आधार हो। त्यसैको सम्झनामा महिलाहरूले व्रत बस्ने, उपवास गर्ने, रातभरि जाग्राम गर्ने र शिव–पार्वतीको पूजा गर्ने परम्परा सुरु भएको हो।
नेपालमा विशेषगरी पहाडी र तराई क्षेत्रका हिन्दू महिलाहरूले तीजलाई विशेष पर्वका रूपमा मनाउँछन्। हरितालिका तीजका दिन महिलाहरू माइतीतिर जाने, दिदी–बहिनीबीच भेटघाट गर्ने, रातभरि गीत–नृत्यमा रमाउने र भोलिपल्ट व्रत राखेर पूजा गर्ने चलन छ। यसरी हेर्दा तीजले परिवारिक मेलमिलाप र महिलाको सामूहिक सांस्कृतिक जीवनलाई बलियो बनाएको देखिन्छ।
तर धार्मिक व्याख्यामा भने तीजलाई ‘नारी समर्पण’ को पर्वका रूपमा चित्रण गरिन्छ, जहाँ महिलाको जीवन र अस्तित्व पतिको आयु, पारिवारिक सुख र परिवारिक जिम्मेवारीमै सीमित हुन्छ।
परम्परागत सोच र त्यसका सीमा
परम्परागत रूपमा तीजको मूल सन्देश "पति वा लोग्नेको दीर्घायुको कामना" भन्नेमा सीमित छ। यसरी हेर्दा महिलाको अस्तित्व, सपना र स्वतन्त्रतालाई समाजले गौण बनाउँदै आएको देखिन्छ।
महिला अधिकारकर्मीहरूको भनाइमा, तीज जस्तो पर्वले महिलालाई केवल पत्नी र आमा बन्ने भूमिकामै सीमित गर्यो। परिवार र लोग्नेको आयुसँग जीवनलाई बाँध्ने संस्कारले नारीलाई स्वतन्त्र निर्णय क्षमता, आत्मसम्मान र सामाजिक भूमिकामा पछाडि धकेल्यो।
अझ कतिपय समाजशास्त्रीहरूको विश्लेषण छ—तीजले महिलालाई खुशीको पर्व भने पनि, गहिराइमा गएर हेर्दा यसले नारीलाई ‘पुरुषमा आधारित’ जीवनशैलीमा सीमित गरिदिएको छ।
आधुनिक चेतना र परिवर्तनको लहर
नेपालमा २०४६ सालको जनआन्दोलनपश्चात् महिला चेतनामा आएको जागरणले तीजलाई पनि नयाँ दृष्टिले व्याख्या गर्न थालियो।
गीत र नृत्यमा विद्रोह
परम्परागत तीज गीतहरू लोग्नेको प्रशंसा, घर–गृहस्थी र दुःख–सुखमा केन्द्रित हुन्थे। तर नयाँ पुस्ताले गाउने गीतहरूमा असमानता, दाइजो प्रथा, हिंसा, शोषण र समान अवसरको माग जोडिन थाले।
“दाजु भाइले रमाइलो गर्दा दिदीबहिनी किन पछाडि?”,
“पढ्न पाउनुपर्छ, काम गर्न पाउनुपर्छ”,
“राजनीतिमा सहभागिता चाहिन्छ”
जस्ता गीतहरूले तीजलाई आन्दोलनको स्वर दिन थाले।
सामूहिक भेला र सचेतना
महिला संघ–संस्था, अधिकारकर्मी र सामाजिक अभियन्ताहरूले तीजको अवसरलाई महिला भेला गर्ने र सचेतना फैलाउने प्लेटफर्मका रूपमा प्रयोग गर्न थाले। कानुनी अधिकार, शिक्षा, रोजगारी, घरेलु हिंसाबाट मुक्तिको सन्देश यस्ता भेलामा जोडिन थाल्यो।
मिडिया र साहित्यमा विमर्श
पत्रकारिता, साहित्य र अकादमिक क्षेत्रले तीजलाई अब केवल धार्मिक पर्व नभई नारी चेतनाको प्रतीकका रूपमा चर्चा गर्न थाले। लेख, कविता, कथा र समाचारमार्फत तीजलाई महिला मुक्ति आन्दोलनसँग जोडेर प्रस्तुत गर्ने चलन बलियो बन्दै गएको छ।
तीजलाई सशक्तीकरणको पर्वका रूपमा
तीजलाई केवल व्रत, पूजा वा नाचगानमा सीमित राख्नु अन्याय हुने धेरैको धारणा छ। यो पर्वलाई महिला सशक्तीकरण र अधिकारको अभियानका रूपमा विस्तार गर्न सकिन्छ।
१. अधिकारको स्वर : तीजका गीतहरूलाई दाइजोविरुद्ध, हिंसाविरुद्ध, रोजगारी र शिक्षामा समान अवसरका लागि हतियार बनाउन सकिन्छ।
२. सामूहिक आन्दोलन : तीजका भेला महिलालाई एकजुट पार्ने बलियो अवसर हो, जसलाई सामाजिक मुद्दामा संगठित आन्दोलनमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।
३. संस्कृति र परिवर्तनको सेतु : संस्कृति स्थिर हुँदैन; यसले क्रमशः अनुकूलन गर्छ। तीजलाई नयाँ चेतनासँग जोड्दा महिलाको स्वतन्त्रता र समानताको आन्दोलनलाई सांस्कृतिक आधार दिन सकिन्छ।
वर्तमान परिस्थिति : संघर्ष र विवाद
आज नेपालमा तीज दुई धारामा देखिन्छ।
परम्परागत धारको रूपमा अझै पनि धेरै महिलाहरू तीजलाई धार्मिक दृष्टिले मनाउँछन्। व्रत बस्ने, पूजा गर्ने र पतिको दीर्घायुको कामना गर्ने अभ्यास बलियो छ।
आधुनिक धारको नयाँ पुस्ता र सचेत महिलाहरू तीजलाई भेटघाट, स्वतन्त्रता र महिला आन्दोलनको दिनका रूपमा मनाउँछन्। तीजका गीत, प्रदर्शन, सेमिनार र मिडिया अभियानले महिलाको अधिकारको स्वर प्रकट गर्छन्।
यही कारण तीज अहिले एक प्रकारको "संस्कृतिक संघर्ष" को प्रतीक बनेको छ—धार्मिक विश्वासमा अडिएको परम्परा र समानता–स्वतन्त्रताको आधुनिक चेतनाबीच।
महिला मुक्ति दिवसको सम्भावना
अधिकारकर्मीहरूको धारणा छ—यदि तीजलाई महिला मुक्ति दिवसका रूपमा पुनःव्याख्या गर्न सकियो भने यसको सामाजिक प्रभाव गहिरो हुनेछ।
महिलाले आफ्नो जीवन अरूको खुशी वा आयुसँग होइन, आफ्नै सपना र स्वतन्त्र अस्तित्वसँग बाँध्ने अवसर पाउनेछन्।
समाजले महिलालाई ‘आधीन’ होइन, ‘स्वतन्त्र व्यक्ति’ का रूपमा स्वीकार गर्न बाध्य हुनेछ।तीज महिला आन्दोलनको सांस्कृतिक आधार बन्नेछ, जसले अधिकारका मुद्दालाई अझ व्यापक जनताबीच पुर्याउनेछ।नयाँ पुस्ताले परम्परा र आधुनिक चेतनाबीच सन्तुलन खोज्दै "आफ्नो संस्कृति, तर स्वतन्त्रतामुखी" अभ्यास गर्न सक्नेछ।
निष्कर्ष : तीजको पुनःव्याख्या, नारी स्वतन्त्रताको बाटो
तीज कुनै स्थिर परम्परा होइन; यो परिवर्तनशील संस्कार हो। इतिहासमा यसलाई पतिको दीर्घायुको प्रार्थनामा सीमित गरिएको थियो। तर आजको चेतनाले यसलाई महिला सशक्तीकरण र मुक्ति आन्दोलनसँग जोडेर पुनःआविष्कार गरिरहेको छ।महिलाले तीजलाई केवल व्रत र पूजा नभई आफ्नो अधिकार, समानता र स्वतन्त्रताको स्वर दिने पर्व बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।
जब महिलाले आफ्नो गीतमा विद्रोह गाउनेछन्, आफ्नो नृत्यमा स्वतन्त्रता देखाउनेछन्, र सामूहिक भेलामार्फत अधिकारको माग गर्नेछन्, त्यतिबेला तीज साँच्चिकै परम्परागत संस्कारभन्दा माथि उठेर क्रान्तिकारी पर्व बन्नेछ।
