काठमाडौं । पछिल्ला केही वर्षमा विश्वभरि एक नयाँ पुस्ताको विद्रोह उर्लिएको छ, जसलाई सबैले Gen Z आन्दोलन भनेर चिन्ने गरेका छन्। डिजिटल संसारमा हुर्किएको, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालसँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने यो पुस्ता अब केवल मनोरञ्जन वा प्रविधिमा सीमित छैन, बरु सामाजिक, राजनीतिक र वातावरणीय परिवर्तनका लागि शक्तिशाली आवाज बनेर अघि बढिरहेको छ। नेपालमा सन् २०२५ मा भड्किएको Gen Z आन्दोलन यसको ज्वलन्त उदाहरण बनेको छ, जसले तत्कालीन प्रधानमन्त्रीलाई राजीनामा गर्न बाध्य पार्यो भने अन्तरिम सरकार गठनको बाटो खोल्यो।
नेपालको आन्दोलनको जरा गहिरो असन्तुष्टिमा थियो। लामो समयदेखि चल्दै आएको राजनीतिक अस्थिरता, बढ्दो भ्रष्ट्राचार, बेरोजगारी र शासक वर्गको अकर्मण्यताप्रति युवापुस्ताको आक्रोश अन्ततः सडकमा विस्फोट भयो। जब सरकारले सामाजिक सञ्जाल नै बन्द गरेर आवाज दबाउने प्रयास गर्यो, तब नयाँ पुस्ताले अर्को बाटो रोज्यो। उनीहरूले Discord जस्ता वैकल्पिक डिजिटल माध्यममार्फत नेतृत्व चयनको बहस सुरु गरे, आफ्नो विचार साझा गरे र आन्दोलनलाई अझ संगठित बनाए। यसले नेपालमा पहिलो पटक देखिएको डिजिटल लोकतन्त्र को प्रयोगलाई सम्भव बनायो, जसले परम्परागत राजनीति र संस्थागत ढाँचालाई चुनौती दिएको छ।
नेपालमा देखिएको यो हलचल केवल स्थानीय घटना मात्र होइन, विश्वव्यापी रूपले भइरहेको Gen Z आन्दोलनको एउटा कडी हो। छिमेकी मुलुक बंगलादेशमा पनि २०२४ मा व्यापक युवा आन्दोलन भड्किएको थियो। बेरोजगारी, नेतृत्व संकट र राजनीतिक अव्यवस्थाप्रति असन्तुष्ट विद्यार्थी र युवाले सडकमा उत्रिँदै शासनको आधार नै हल्लाइदिए। यस आन्दोलनलाई ‘July Revolution’ वा Gen Z Revolution नाम दिइयो, जसले बंगलादेशी राजनीतिमा ठूलो बहस जन्मायो।
अफ्रिकी मुलुक केन्यामा पनि त्यही वर्ष युवाहरूको विद्रोहको स्वर गुञ्जियो। सरकारले कर बढाउने विधेयक ल्याएपछि असन्तुष्ट Gen Z ले सडकमा उत्रिएर विरोध गरे। लाखौँ युवाको दबाबपछि सरकारले आर्थिक नीतिमा पुनर्विचार गर्न बाध्य हुनुपर्यो। यसले देखायो कि युवा पुस्ताको सामूहिक आवाजले सरकारको निर्णयलाई समेत परिवर्तन गर्न सक्ने क्षमता राख्छ।
युवा पुस्ताको यो जागरण केवल एशिया वा अफ्रिकामा मात्र सीमित छैन। अमेरिका र युरोपमा समेत Gen Z अग्रपंक्तिमा रहँदै सामाजिक न्यायका मुद्दामा आवाज उठाइरहेको छ। अमेरिकामा जातीय भेदभाव र प्रहरी हिंसाविरुद्ध उठेको Black Lives Matter (BLM) आन्दोलनमा लाखौँ युवाको सहभागिता देखियो। यसमा Gen Z सबैभन्दा सक्रिय रह्यो, जसले सामाजिक न्याय र समानताको मुद्दालाई नयाँ ऊर्जा दिएको छ। त्यस्तै, #MeToo अभियानले लैङ्गिक हिंसा र असमानताबारे नयाँ चेतना जगायो, जसमा पनि Gen Z को भूमिका उल्लेखनीय रह्यो।
युरोपका विभिन्न सहरमा जलवायु परिवर्तनविरुद्धको Fridays for Future र Climate Strikes आन्दोलनले विश्वव्यापी चर्चा बटुल्यो। Greta Thunberg जस्ता युवा नेतृको नेतृत्वमा सुरु भएको यो अभियान अहिले पनि निरन्तर जारी छ, जहाँ विद्यालय र विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूले सडकमा उत्रिएर जलवायु संकटप्रति सरकारलाई कदम चाल्न दबाब दिइरहेका छन्। यसले वातावरणीय चेतना केवल विज्ञ र वैज्ञानिकको विषय नभई अब सामान्य विद्यार्थी र आम नागरिकको दैनिकीमा प्रवेश गरिसकेको सन्देश दिएको छ।
यी सबै आन्दोलनमा देखिने साझा विशेषता भनेको डिजिटल युगको प्रयोग हो। Gen Z ले आन्दोलनलाई केवल सडक प्रदर्शनमा सीमित राखेन, बरु TikTok, Twitter/X, Instagram र Discord जस्ता माध्यमलाई आफ्नो हतियार बनायो। नेपालमा सामाजिक सञ्जाल बन्द भए पनि Discord प्रयोग गरेर नेतृत्व छनोट गर्ने अभ्यासले डिजिटल लोकतन्त्रको सम्भावना देखायो। विश्वका अन्य ठाउँमा पनि युवाहरूले आफ्ना मुद्दा इन्टरनेटमार्फत उठाउँदै, ह्यासट्याग अभियान सञ्चालन गर्दै र विश्वव्यापी समर्थन जुटाउँदै आएका छन्। यसले परम्परागत राजनीतिक पार्टी र संरचनालाई चुनौती दिँदै नयाँ प्रकारको सहभागितामूलक अभ्यासलाई जन्म दिएको छ।
Gen Z आन्दोलनले ल्याएका परिवर्तनहरू स्पष्ट छन्। पहिलो, सरकारले अब आफ्नो निर्णयमा पारदर्शिता र जवाफदेहितालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने दबाब बढेको छ। दोस्रो, नयाँ पुस्ताको नेतृत्व उदाउँदै गएको छ, जसले परम्परागत नेताहरूमाथि प्रश्न उठाउँदै वैकल्पिक शक्ति खोज्ने अभ्यास सुरु गरेको छ। तेस्रो, वातावरण संरक्षण, जातीय समानता, लैङ्गिक अधिकार र मानसिक स्वास्थ्यजस्ता मुद्दा राजनीतिक बहसको केन्द्रमा आइपुगेका छन्। चौथो, विश्वका विभिन्न देशका युवाहरू एउटै मुद्दामा एकजुट हुने र साझा आवाज बुलन्द गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ, जसले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै नयाँ पुस्ताको शक्ति देखाएको छ।
नेपालका युवाले गरेको विद्रोहले यही सन्देश दिन्छ कि अब भविष्य उनीहरूको हातमा छ। सामाजिक सञ्जालमा उठेको ह्यासट्यागदेखि सडकमा उर्लिएको नारासम्म, सबैले पुराना संरचनालाई हल्लाइदिएका छन्। विश्वका अन्य मुलुकमा जस्तै नेपालमा पनि अब नयाँ पुस्ताले आफ्नो भविष्य आफैंले तय गर्ने बाटो रोजेको स्पष्ट सन्देश दिएको छ।
विशेषज्ञहरूको भनाइमा, Gen Z आन्दोलन केवल अस्थायी असन्तुष्टि वा क्षणिक विद्रोह होइन। यसले दीर्घकालीन राजनीतिक र सामाजिक संरचनालाई पुनः परिभाषित गर्ने सम्भावना बोकेको छ। नेपालका युवाले देखाएको डिजिटल लोकतन्त्रको अभ्यास, बंगलादेशमा शासनको चुनौती, केन्यामा नीतिगत पुनर्विचार, अमेरिका र युरोपमा सामाजिक न्याय र जलवायु संरक्षणका आवाज—यी सबैले एउटै कुरा संकेत गर्छन् : नयाँ पुस्ताले संसारलाई नयाँ दिशातर्फ मोडिरहेको छ।
नेपालमा भएको आन्दोलनलाई कतिपयले ‘युवाको क्रान्ति’ भनेका छन्। यो क्रान्तिले देखाएको ऊर्जा, संगठन र डिजिटल रणनीतिले अबको राजनीति र समाजलाई अघिल्लो पुस्ताले कल्पना नगरेको ढाँचामा बदल्ने संकेत दिएको छ। विश्वभरि फैलिएको यो लहरले के प्रष्ट पार्छ भने—Gen Z केवल नयाँ पुस्ता होइन, बरु परिवर्तनको नेतृत्व लिने पुस्ता हो।
