काठमाडौं । आज अक्टोबर ९ तारिख विश्व हुलाक दिवस (World Post Day) विश्वभर मनाइँदैछ। सन् १८७४ मा स्विजरल्याण्डको बर्न शहरमा विश्व हुलाक सङ्घ (Universal Postal Union – UPU) स्थापनाको सम्झनामा हरेक वर्ष अक्टोबर ९ लाई हुलाक दिवसका रूपमा मनाइन्छ। यो दिवसले विश्वका सबै देशहरूमा सञ्चार र सेवा प्रवाहमा हुलाक प्रणालीको ऐतिहासिक योगदान र त्यसको निरन्तर रूपान्तरणलाई सम्झाउने अवसर प्रदान गर्छ।
हुलाक सेवा मानव सभ्यतासँगै विकसित भएको सूचनाको पहिलो औपचारिक माध्यम हो। चिठीपत्र, सन्देश, पार्सल, र सरकारी सूचनाको आदानप्रदानका लागि हुलाकले शताब्दीयौँदेखि महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। विशेषगरी नेपालमा हुलाकको इतिहास पृथ्वीनारायण शाहको शासनकालदेखि सुरु भएको मानिन्छ। गोर्खा राज्य विस्तारका क्रममा उनले “दूत प्रणाली” मार्फत राज्यका सूचनाहरू पठाउने प्रथा सुरु गरेका थिए। त्यसपछि १९३५ सालमा नेपालमा आधुनिक हुलाक कार्यालय स्थापनासँगै देशभर हुलाक सेवा औपचारिकरूपमा विस्तार भयो।
विगतमा हुलाक सेवा केवल सन्देश पठाउने माध्यम मात्र होइन, भावनाको आदानप्रदानको पुल पनि थियो। परदेशिएका नेपालीहरू आफ्ना परिवारका लागि पठाउने चिठीले आँसु, खुशी र माया सँगाल्थ्यो। हुलाकका कर्मचारीहरू गाउँ–गाउँ डाकपत्र बोकेर पुग्दा “चिठी आयो” भन्ने खबरले घरभरि उत्साह ल्याउँथ्यो। त्यो समय हुलाक नै देशको सूचना सञ्चारको मेरुदण्ड थियो।
तर आजको सन्दर्भमा विश्व हुलाक प्रणाली नयाँ चुनौती र रूपान्तरणको यात्रामा छ। डिजिटल युगको आगमनसँगै इमेल, मोबाइल सन्देश, सामाजिक सञ्जाल र अनलाइन सञ्चार माध्यमहरूले परम्परागत हुलाक प्रणालीलाई लगभग विस्थापितजस्तै बनाएका छन्। नेपालमा पनि हुलाक सेवाको प्रयोग चिठी–पत्र आदानप्रदानका लागि घट्दो क्रममा छ, तर यसले नयाँ रूप पाएको छ — ई–हुलाक, इ–मनी अर्डर, र पार्सल डेलिभरी सेवाको रूपमा।
नेपाल हुलाक सेवा विभागले पछिल्ला वर्षमा डिजिटल रूपान्तरणका विभिन्न पहलहरू अघि बढाएको छ। “डिजिटल नेपाल फ्रेमवर्क” अन्तर्गत हुलाक प्रणालीलाई अनलाइन ट्र्याकिङ, इ–कमर्स वितरण, र सरकारी सूचना प्रसारणमा पुनः सक्रिय बनाउने प्रयास भइरहेको छ। ग्रामीण भेगमा अझै पनि हुलाक कार्यालयले बैंकिङ, नागरिक सूचना र दस्तावेज वितरणमा भरपर्दो माध्यमको भूमिका खेलिरहेको छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार हुलाक सेवा कुनै युगको सम्झना मात्र होइन, राष्ट्रको सूचना–सञ्जालको भौतिक आधार हो। आज जब सञ्चार साधनहरू डिजिटल भए पनि, हुलाक प्रणाली अझै राज्य र नागरिकबीचको विश्वास र सम्पर्कको प्रतीकका रूपमा कायम छ।
विश्व हुलाक दिवसको सन्देश यही हो — प्रविधि बदलिँदै जाँदा पनि सन्देश पठाउने र जोडिने मानवीय भावना कहिल्यै पुरानो हुँदैन।
