काठमाडौं ,मंसिर ३— प्रत्येक वर्ष मंसिर महिनाको कृष्णपक्ष चतुर्दशी तिथिमा श्रद्धा र आस्थासाथ मनाइने बालाचतुर्दशी पर्व काठमाडौं उपत्यकासहित देशभर उत्साहपूर्वक मनाइँदै छ। विशेषगरी पितृहरूको सम्झना, आत्माको शान्ति तथा मोक्ष प्राप्तिको कामना गर्दै मनाइने यो धार्मिक-सांस्कृतिक पर्वको मुख्य केन्द्र पशुपतिनाथ, मृगस्थली तथा बाग्मती नदी किनाराका तीर्थस्थलहरू रहेका छन्। त्रयोदशीको रात जाग्राम बसेर भजन-कीर्तन गर्नेदेखि चतुर्दशीको बिहान पवित्र नदीमा स्नान गरी शतबीज छर्ने परम्परा इस पर्वको प्रमुख विशेषता हो। गहुँ, धान, जौँ, मकै, बहरोजस्ता सात अन्न तथा कन्दमूल-फलका टुक्रा छर्ने यो विधिलाई दिवंगत आत्माको उद्धार तथा पुण्य संचयको प्रतीक मानिन्छ।
पुराणीय कथनअनुसार, काठमाडौंको मृगस्थली क्षेत्रमा भगवान शिवले मृगको रूप लिएर विहार गरेको विश्वास रहेकाले यो स्थान विशेष पवित्र मानिन्छ। त्यही पवित्र स्थानमा पितृ-तर्पण र स्मरण गरे पुण्य प्राप्ति हुने धार्मिक मान्यता रहेको छ। जीवनचक्र, कृषि र प्रकृतिसँग सम्बन्धित गहिरो संकेत बोकेको शतबीज परम्परा अन्न, वनस्पति र जैविक विविधताप्रति कृतज्ञताको रूपमासमेत बुझिन्छ। एक-एक गेडा अन्नले जीवनलाई पुनर्जन्म, स्मृति र चिरस्थायीताको प्रतीक बनाउँछ भन्ने विश्वास समाजमा गहिरो छ।
बालाचतुर्दशीका दिन उपत्यकाभरका मन्दिर, घाट तथा धार्मिक स्थलहरूमा बिहानैदेखि भक्तजनको भीड लाग्ने गर्दछ। टाढा विदेशमा रहेका शुभेच्छुकहरूसमेत पितृको सम्झनामा दीप प्रज्वलन, दान-दक्षिणा र सामूहिक भोजन आयोजना गर्ने गर्छन्। समाजिक एकता, भावनात्मक सम्बन्ध र परिवारको जोड बढाउने पर्वको रूपमा पनि यसको महत्व बढ्दै गएको छ।
आधुनिक परिवेशमा यस पर्वको अर्थ केवल धार्मिक कर्ममै सीमित छैन। बालाचतुर्दशीले इतिहास, परम्परा, प्रकृति, जीव-जंतु र मानव जीवनबीचको गहिरो सम्वन्धलाई स्मरण गराउँछ। पितृ-श्रद्धा, सामूहिक संस्कार र सांस्कृतिक पहिचान जोगाउने अभियानका रूपमा पनि यो पर्व आजको नेपाली समाजमा महत्वपूर्ण स्थानमा रहँदै आएको छ।
नेपालभर आज बालाचतुर्दशीको अवसरमा पशुपति क्षेत्र उज्यालो, पूजा र भीडले भरिएको छ, जबकि मानिसहरू आफ्ना पितृको अमूल्य सम्झना हृदयमा बोकेर शतबीज छर्दै आशीर्वाद, शान्ति र सद्भावको कामना गरिरहेका छन्।
