काठमाडौं ,मंसिर ५- हरेक वर्ष नोभेम्बर २१ का दिन विश्वभर विश्व टेलिभिजन दिवस (World Television Day) मनाइन्छ। संयुक्त राष्ट्रसंघले सन् १९९६ नोभेम्बर २१ मा टेलिभिजनको प्रभाव, भूमिका र योगदानको सम्मानार्थ यो दिवस मनाउन निर्णय गरेको हो। त्यसअघि सन् १९९६ कै नोभेम्बर २१ मा संयुक्त राष्ट्रसंघमा विश्व टेलिभिजन मञ्च (World Television Forum) आयोजित भएको थियो, जसले टेलिभिजनलाई सूचनाको शक्तिशाली माध्यम र सार्वजनिक चासो, विकास, शान्ति र संवादको उपकरणका रूपमा चिनायो।
टेलिभिजनको इतिहास २०औँ शताब्दीको सुरुवातदेखि विस्तार हुँदै गएको छ। सन् १९२५ मा स्कटल्याण्डका जॉन लोगी बेयर्डले पहिलो सफल टेलिभिजन प्रसारण प्रदर्शन गरेपछि यसले मानव सभ्यतामा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्यायो। १९३६ देखि बेलायतमा नियमित टेलिभिजन प्रसारण सुरु भयो र दोस्रो विश्वयुद्धको अन्त्यतिर आएर यो व्यापक हुँदै विश्वभर फैलियो। सामूहिक दृश्य–श्रव्य पहुँचको माध्यम बनेको टेलिभिजनले राजनीति, मनोरञ्जन, शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यवसाय र राष्ट्रिय पहिचानसम्म निर्माणमा ऐतिहासिक भूमिका खेलेको छ।
आजको समयमा टेलिभिजन केवल घरेलु मनोरञ्जनको साधन मात्र नभई लोकतन्त्र र नागरिक अधिकारको मजबुत सहारा बनेको छ। प्राकृतिक विपद्, युद्ध, निर्वाचन, खेलकुद, सामाजिक आन्दोलन जस्ता संवेदनशील विषयमा टेलिभिजनले समाजलाई सूचित र सचेत बनाउँदै आएको छ। विशेषगरी विकासशील देशहरूका लागि टेलिभिजन साक्षरता, सरसफाइ, स्वास्थ्य, बालबिवाह, लैङ्गिक समानता, कृषिसम्बन्धी ज्ञान र राष्ट्रिय एकताको माध्यमका रूपमा महत्वपूर्ण बनेको छ।
तर टेलिभिजन आज विविध चुनौतीहरूको सामना गर्दैछ। डिजिटल परिवर्तन, अनलाइन स्ट्रिमिङ प्लेटफर्म, युट्युब, फेसबुक र टिकटकजस्ता सामाजिक सञ्जालहरूले परम्परागत टेलिभिजनलाई प्रतिस्पर्धामा पुर्याएका छन्। विज्ञापन आय घट्दो छ, दर्शक वर्ग विभाजित हुँदैछ र विश्वसनीय पत्रकारिता चुनौतीमा छ। झुटा समाचार, राजनीतिक प्रभाव, पूर्वाग्रहपूर्ण सामग्री र व्यावसायिक दबाबले टेलिभिजनको निष्ठावान् भूमिकामा प्रश्न चिन्ह खडा गरेको छ। नयाँ पुस्ताले मोबाइल र इन्टरनेटलाई प्राथमिकता दिएसँगै टेलिभिजन उद्योगले प्राविधिक र सामग्रीगत रूपान्तरण आवश्यक भइरहेको छ।
नेपालको सन्दर्भमा पनि टेलिभिजन अत्यन्त प्रभावकारी सञ्चार माध्यमका रूपमा उभिएको छ। सन् १९८५ मा नेपाल टेलिभिजनबाट सुरु भएको टेलिभिजन सेवाले आज १०० भन्दा बढी च्यानलमार्फत समाचार, शिक्षा, मनोरञ्जन, जनजागरण र राष्ट्रिय पहिचान निर्माणमा महत्वपूर्ण प्रभाव छोडेको छ। तर गुणस्तरीय सामग्री, विज्ञापनमा निर्भरता, राजनीतिक प्रभाव र डिजिटल प्रतिस्पर्धा नेपालका टेलिभिजनहरूको मुख्य चुनौती बनेको छ।
विश्व टेलिभिजन दिवसले टेलिभिजनलाई केवल मनोरञ्जनको स्रोत होइन, शान्ति, विकास र सत्यतर्फ समाजलाई उन्मुख गराउने सामूहिक माध्यमका रूपमा स्मरण गर्छ। दिगो र जिम्मेवार सञ्चारसहित नयाँ प्रविधिसँग तालमेल मिलाउँदै टेलिभिजनले भविष्यमा पनि समाज परिवर्तनको नेतृत्व गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
