काठमाडौं ,वैशाख १८- आज विश्वभर १३६औँ अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवस विभिन्न कार्यक्रमका साथ मनाइँदै छ। प्रत्येक वर्ष मे १ मा मनाइने यो दिवस श्रमिक अधिकार, सम्मानजनक श्रम, उचित पारिश्रमिक र सामाजिक न्यायको पक्षमा विश्वव्यापी ऐक्यबद्धताको प्रतीकका रूपमा स्थापित भएको छ। नेपालसहित विश्वका धेरै देशमा र्याली, सभा, अन्तरक्रिया र सांस्कृतिक कार्यक्रममार्फत श्रमिक आन्दोलनको इतिहास सम्झिने तथा श्रमिक अधिकारको सुनिश्चितताका लागि आवाज उठाइने गरिएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवसको उत्पत्ति १९औँ शताब्दीको औद्योगिक क्रान्तिसँग जोडिएको छ। त्यसबेला उद्योग तथा कारखानामा श्रमिकहरूलाई अत्यन्त कठिन परिस्थितिमा दिनको १२ देखि १६ घण्टासम्म काम गराइन्थ्यो। न्यून ज्याला, असुरक्षित कार्यस्थल र श्रमिक अधिकारको अभावका विरुद्ध अमेरिकाको शिकागोमा सन् १८८६ मे १ मा “आठ घण्टा काम, आठ घण्टा आराम र आठ घण्टा आफ्नो लागि” भन्ने नारासहित विशाल आन्दोलन सुरु भयो। आन्दोलनका क्रममा भएको हेमार्केट घटनामा धेरै श्रमिकले ज्यान गुमाए। त्यसपछि श्रमिकहरूको बलिदानको सम्मान गर्दै सन् १८८९ मा पेरिसमा भएको समाजवादी तथा श्रमिक संगठनहरूको अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनले मे १ लाई अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गरेको थियो।
नेपालमा पनि श्रमिक आन्दोलनको लामो इतिहास रहेको छ। विशेषगरी २००७ सालपछि श्रमिक संगठनहरू विस्तार हुन थालेका थिए। औद्योगिक क्षेत्र, यातायात, निर्माण, कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्य तथा सेवा क्षेत्रमा कार्यरत श्रमिकहरूले आफ्नो हकअधिकारका लागि विभिन्न आन्दोलन गर्दै आएका छन्। नेपालको संविधानले श्रम अधिकारलाई मौलिक हकका रूपमा व्यवस्था गरेको भए पनि व्यवहारिक रूपमा अझै धेरै श्रमिक न्यून पारिश्रमिक, असुरक्षित रोजगारी, सामाजिक सुरक्षाको अभाव र श्रम शोषणको समस्याबाट प्रभावित छन्।
वर्तमान समयमा अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवसको महत्व झन् बढ्दो देखिन्छ। प्रविधिको तीव्र विकास, कृत्रिम बौद्धिकता, डिजिटल अर्थतन्त्र र अस्थायी रोजगार प्रणालीका कारण श्रम बजारमा नयाँ चुनौती थपिएका छन्। धेरै श्रमिक अस्थायी करार, अनौपचारिक श्रम र रोजगार असुरक्षामा बाँचेका छन्। वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपाली श्रमिकहरूले पनि श्रम शोषण, असुरक्षित कार्यस्थल र मानवअधिकार उल्लंघनका समस्या झेलिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा श्रमिक अधिकारको संरक्षण, सामाजिक सुरक्षा, समान पारिश्रमिक र सम्मानजनक श्रमको सुनिश्चितताका लागि श्रमिक दिवसको सान्दर्भिकता अझ महत्वपूर्ण बनेको छ।
विश्लेषकहरूका अनुसार श्रमिक दिवस केवल उत्सव मात्र नभई श्रमको सम्मान गर्ने, श्रमिक संघर्षको इतिहास सम्झिने र राज्यलाई श्रमिकमैत्री नीति निर्माणका लागि दबाब दिने दिन पनि हो। समाज र अर्थतन्त्र चलायमान बनाउन श्रमिकको भूमिका केन्द्रीय हुने भएकाले श्रमिकको अधिकार, सुरक्षा र सम्मान सुनिश्चित नगरी समृद्ध समाज निर्माण सम्भव नहुने धारणा व्यक्त गरिएको छ।
