काठमाडौं ,कार्तिक २३- विश्व स्वतन्त्रता दिवस आजको सन्दर्भमा केवल कुनै राष्ट्रको राजनीतिक स्वतन्त्रताको उत्सव होइन, मानव सभ्यताको साझा चेतनाको पुनर्स्मरण हो। स्वतन्त्रताको इतिहासले हामीलाई सम्झाउँछ— स्वतन्त्रता कुनै उपहार होइन, यो संघर्ष, बलिदान र विवेकको परिणाम हो। विश्वका धेरै मुलुकहरूले विभिन्न कालखण्डमा स्वतन्त्रता प्राप्त गर्न ठूलो मूल्य चुकाएका छन्। अमेरिकी स्वतन्त्रता सङ्राम, फ्रान्सेली क्रान्ति र भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन यस्ता तीन ऐतिहासिक उदाहरण हुन् जसले विश्व इतिहासमा स्वतन्त्रताको अवधारणालाई गहिरो अर्थ दिएका छन्।
१७७६ मा अमेरिकी स्वतन्त्रता घोषणापत्र जारी हुँदा विश्वले पहिलो पटक स्पष्ट रूपमा एउटा राष्ट्रले उपनिवेशवादविरुद्ध विद्रोह गर्दै स्वतन्त्र अस्तित्व घोषणा गरेको देख्यो। “सर्व मानिसहरू समान छन्” भन्ने भनाइले केवल अमेरिका मात्र होइन, विश्वकै राजनीतिक दर्शनलाई बदलिदियो। यो आन्दोलनले “स्वशासन” र “जनताको सरकार” भन्ने विचारलाई संस्थागत स्वरूप दियो। त्यसपछि फ्रान्समा १७८९ को क्रान्तिले “स्वतन्त्रता, समानता र भ्रातृत्व” को आदर्शलाई मानवीय अधिकारको सार्वभौम सन्देशमा रूपान्तरण गर्यो। यो क्रान्तिले शासक वर्गको दमन र धार्मिक एकाधिकारविरुद्ध साधारण नागरिकको चेतनालाई जागृत गर्यो, जसले लोकतान्त्रिक शासनको आधारशिला राख्यो।
एशियाली धरातलमा आएर हेर्ने हो भने, भारतीय स्वतन्त्रता सङ्रामले उपनिवेशवादविरुद्धको दीर्घ संघर्षको उत्कृष्ट उदाहरण प्रस्तुत गर्छ। १८५७ को सिपाही बिद्रोहदेखि महात्मा गान्धीद्वारा सञ्चालित सत्याग्रह आन्दोलनसम्मको यात्रा केवल राजनीतिक स्वाधीनता मात्र होइन, अहिंसा र सत्यका माध्यमबाट सामाजिक रूपान्तरणको पनि सन्देश थियो। भारतको स्वतन्त्रता सँगै विश्वका अन्य उपनिवेशित देशहरूमा पनि स्वतन्त्रताको लहर फैलियो। नेपाल, श्रीलंका, बर्मा, अफ्रिकी मुलुकहरू, र अन्य राष्ट्रहरूले पनि त्यसबाट प्रेरणा लिए। यसरी स्वतन्त्रता एक देशको विषय होइन, विश्वकै साझा चेतनाको आन्दोलन बन्यो।
नेपालको सन्दर्भमा स्वतन्त्रताको अर्थ केही फरक छ। नेपाल कहिल्यै विदेशी शासनमा नपरे पनि यहाँको स्वतन्त्रता संघर्ष आन्तरिक सामाजिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक शोषणविरुद्धको थियो। राणा शासनका समयमा जनता अधिकारविहीन थिए। त्यस अवस्थाबाट १९५१ सालको प्रजातान्त्रिक क्रान्तिले जनतालाई अधिकार र आवाज दिएको थियो। शुक्रराज शास्त्री, धर्मभक्त मैथ्यमे, दशरथ चन्द र गंगालाल श्रेष्ठजस्ता सहिदहरूको बलिदानले नेपालको स्वतन्त्रताको नयाँ अध्याय सुरु गर्यो। त्यसपछि २००७ सालको प्रजातन्त्र, २०४६ सालको जनआन्दोलन र २०६२/६३ को आन्दोलन हुँदै नेपालले अन्ततः गणतन्त्रात्मक स्वरूप ग्रहण गर्यो। यी सबै घटनाले स्पष्ट गर्छन्— स्वतन्त्रता निरन्तर लडाइँको प्रक्रिया हो।
स्वतन्त्रताको अर्थ समयसँगै बदलिंदै आएको छ। पहिले स्वतन्त्रता भनेको विदेशी शासनविरुद्धको संघर्ष थियो, आज स्वतन्त्रता भनेको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, सूचना पहुँच, राजनीतिक पारदर्शिता र आर्थिक समानताको सुनिश्चितता हो। अहिलेको युगमा डिजिटल स्वतन्त्रता पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण विषय बनेको छ। सूचना प्रवाहमा नियन्त्रण, सामाजिक सञ्जालमा अभिव्यक्ति रोकावट र प्रेसमाथिको दबाबले देखाउँछ— स्वतन्त्रता अझै पनि चुनौतीमुक्त छैन। नेपालमा पनि प्रेस स्वतन्त्रता, राजनीतिक हस्तक्षेप, र जनताको वास्तविक सहभागितामा सुधारको आवश्यकता छ।
विश्वव्यापी सन्दर्भमा स्वतन्त्रता अहिले पनि विभिन्न रूपका संघर्षहरूमा परिक्षण भइरहेको छ। कतै राजनीतिक नियन्त्रणको रूपमा, कतै धार्मिक कट्टरता वा प्रविधिक निगरानीको रूपमा स्वतन्त्रता सीमित पार्ने प्रयासहरू जारी छन्। युरोपदेखि एशिया, अफ्रिकादेखि ल्याटिन अमेरिकासम्म मानिसहरू अझै पनि आफ्ना अधिकार र स्वतन्त्रताको संरक्षणका लागि संघर्षरत छन्। स्वतन्त्रताको अर्थ अब सीमित भौगोलिक सिमानाभित्रको शासन मात्र होइन, मानवीय अस्तित्व र गरिमाको संरक्षण पनि हो।
नेपालका लागि स्वतन्त्रताको सन्देश अझै जीवित छ— न त पूर्णरूपमा समाप्त भएको छ, न त केवल इतिहास बनेको छ। लोकतन्त्र र स्वतन्त्रताको मूल्यमान्यताहरूलाई व्यवहारमा उतार्न, राजनीतिक स्वार्थभन्दा माथि उठ्न, र नागरिक चेतनाको जगमा राष्ट्र निर्माण गर्न जरुरी छ। स्वतन्त्रता प्राप्त भएपछि पनि यदि जनताको आवाज सुन्ने प्रणाली कमजोर छ भने त्यो स्वतन्त्रताको आधा रूप मात्र हो। त्यसैले स्वतन्त्रता दिवसको अवसरमा हामीले यो सम्झनुपर्छ— स्वतन्त्रता कुनै अन्त्य होइन, एक निरन्तर जिम्मेवारी हो।
विश्व स्वतन्त्रता दिवसले हामीलाई पुनः सम्झाउँछ कि स्वतन्त्रता साझा मूल्य हो— जसलाई कुनै देश, धर्म वा विचारले एकल स्वामित्व गर्न सक्दैन। अमेरिकी स्वतन्त्रता सङ्रामको आदर्श, फ्रान्सेली क्रान्तिको मानवतावादी दृष्टिकोण, भारतीय स्वतन्त्रता सङ्रामको अहिंसात्मक चेतना, र नेपालको लोकतान्त्रिक यात्राले संयुक्त रूपमा एउटा सन्देश दिन्छन्— स्वतन्त्रता तब मात्र सार्थक हुन्छ जब त्यसले सबैका लागि समान अवसर, अधिकार र सम्मान सुनिश्चित गर्छ। आजको युगमा स्वतन्त्रताको मापन केवल संविधानका धारामा होइन, नागरिकको दैनिकीमा हुनुपर्छ— जब नागरिक निर्भय, समान र सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउँछ, तब मात्र स्वतन्त्रताको साँचो अर्थ प्रकट हुन्छ।
