काठमाडौं ,वैशाख २०- आज मे ३ अर्थात् विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवस संसारभर विभिन्न कार्यक्रम गरी मनाइँदै छ। लोकतन्त्र, मानवअधिकार, सुशासन र नागरिक स्वतन्त्रताको आधारका रूपमा रहेको स्वतन्त्र प्रेसको महत्वलाई स्मरण गर्दै यो दिवस प्रत्येक वर्ष मनाइने गरिन्छ। सूचना र सत्यको पक्षमा उभिने पत्रकार, सञ्चारकर्मी र स्वतन्त्र मिडियाको योगदानलाई सम्मान गर्ने दिनका रूपमा पनि यसलाई लिइन्छ।
विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवसको सुरुवात सन् १९९३ मा संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाले गरेको हो। यसअघि सन् १९९१ मा नामिबियाको राजधानी विन्डहोकमा अफ्रिकी पत्रकारहरूले स्वतन्त्र र बहुलवादी प्रेसको पक्षमा घोषणा गरेका थिए, जसलाई “विन्डहोक घोषणा” भनिन्छ। यही घोषणाको स्मरणमा संयुक्त राष्ट्रसंघीय शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक संगठन (UNESCO) को सिफारिसमा मे ३ लाई विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवस घोषणा गरिएको थियो।
इतिहास हेर्दा प्रेस स्वतन्त्रताको यात्रा निकै संघर्षपूर्ण देखिन्छ। प्रारम्भिक कालमा शासक, साम्राज्य र धार्मिक संस्थाहरूले सूचना नियन्त्रणलाई आफ्नो शक्ति टिकाइराख्ने माध्यम बनाएका थिए। सत्य लेख्ने पत्रकारहरू जेल परे, निर्वासित भए, कतिपय मारिए पनि। तर समयसँगै प्रेस स्वतन्त्रताको माग विश्वव्यापी आन्दोलनमा परिणत भयो। फ्रान्सेली क्रान्ति, अमेरिकी स्वतन्त्रता आन्दोलनदेखि आधुनिक लोकतान्त्रिक आन्दोलनहरूसम्म स्वतन्त्र प्रेसले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको इतिहास छ।
आजको विश्वमा प्रेस स्वतन्त्रता लोकतन्त्रको मेरुदण्ड मानिन्छ। स्वतन्त्र प्रेसले सरकार, सत्ता र शक्तिशाली निकायलाई जवाफदेही बनाउने काम गर्छ। भ्रष्टाचार, मानवअधिकार उल्लंघन, युद्ध अपराध, आर्थिक अनियमितता र सामाजिक विभेदलाई उजागर गर्न स्वतन्त्र पत्रकारिताले महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँदै आएको छ। वाटरगेट काण्डदेखि पानामा पेपर्ससम्मका घटनाले खोज पत्रकारिताको शक्ति विश्वसामु प्रमाणित गरेका छन्।
तर वर्तमान विश्वमा प्रेस स्वतन्त्रता नयाँ चुनौतीको सामना गरिरहेको छ। धेरै देशमा पत्रकारमाथि आक्रमण, धम्की, पक्राउ र हत्या भइरहेका छन्। युद्धग्रस्त क्षेत्रहरूमा पत्रकारिता झन् जोखिमपूर्ण बनेको छ। डिजिटल युगसँगै फेक न्युज, साइबर निगरानी, एल्गोरिद्मिक नियन्त्रण, ट्रोल आक्रमण र दुष्प्रचारले स्वतन्त्र पत्रकारितामाथि नयाँ खतरा सिर्जना गरेको छ। कतिपय स्थानमा सरकार र ठूला कर्पोरेट समूहहरूले सूचना प्रवाहलाई प्रभावित पार्ने प्रयास गरिरहेका छन्।
नेपालमा पनि प्रेस स्वतन्त्रताको इतिहास संघर्षपूर्ण छ। राणा शासनकालमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता लगभग निषेध थियो। प्रजातन्त्रको स्थापना, २०४६ सालको जनआन्दोलन र २०६२/६३ को लोकतान्त्रिक आन्दोलनपछि प्रेस स्वतन्त्रताले विस्तारै संस्थागत रूप पायो। नेपालको संविधानले पूर्ण प्रेस स्वतन्त्रताको प्रत्याभूति गरेको छ। संविधानले पूर्व सेन्सरशिप नगर्ने, सञ्चारमाध्यम बन्द नगर्ने र पत्रकारलाई अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अधिकार दिएको छ।
तर व्यवहारिक रूपमा नेपालमा अझै पनि पत्रकारमाथि दबाब, धम्की, राजनीतिक प्रभाव, कानुनी विवाद र आर्थिक असुरक्षा जस्ता चुनौती कायम छन्। विशेषगरी डिजिटल मिडियाको विस्तारसँगै सामाजिक सञ्जालमार्फत हुने दुष्प्रचार, चरित्रहत्या र सूचना प्रदूषणले पत्रकारिताको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न खडा गरिरहेको छ। ग्रामीण क्षेत्रमा काम गर्ने पत्रकार अझ बढी जोखिममा रहेको विभिन्न प्रतिवेदनहरूले देखाएका छन्।
विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवसले केवल पत्रकारहरूको मात्र होइन, सम्पूर्ण नागरिकको अधिकारको पनि प्रतिनिधित्व गर्छ। स्वतन्त्र प्रेस कमजोर हुँदा लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ, सत्य ओझेलमा पर्छ र नागरिक अधिकार संकटमा पर्छ। त्यसैले प्रेस स्वतन्त्रताको रक्षा गर्नु भनेको नागरिक स्वतन्त्रता, पारदर्शिता र लोकतन्त्रको रक्षा गर्नु पनि हो।
आजको दिन संसारभर प्रेस स्वतन्त्रताको पक्षमा आवाज उठाइँदै गर्दा सत्य, तथ्य र जनउत्तरदायी पत्रकारिताको आवश्यकता झन् गहिरो रूपमा महसुस गरिएको छ। सूचना प्रविधिको तीव्र विकाससँगै पत्रकारिताको स्वरूप बदलिएको भए पनि सत्य खोज्ने पत्रकारिताको मूल्य र आवश्यकता भने अझै उत्तिकै महत्वपूर्ण बनेको छ।
