बैशाख ११—नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासमा एउटा ऐतिहासिक मोड। यही दिनले जनताको बलिदान, संघर्ष र एकताले निरंकुश शासनलाई परास्त गरेर लोकतन्त्रलाई नयाँ उचाइमा पुर्याएको स्मरण गराउँछ।
नेपालमा लोकतन्त्रको यात्रा राणा शासनको अन्त्य (१९५१) बाट सुरु भएको मानिए पनि यो बाटो कहिल्यै सहज रहेन। पञ्चायती व्यवस्था (१९६०–१९९०) ले नागरिक स्वतन्त्रतालाई सीमित गर्यो भने जनआन्दोलन २०४६ ले बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनःस्थापित गर्यो। तर ती उपलब्धिहरू स्थायी हुन सकेनन्, जसले देशलाई फेरि द्वन्द्व र अस्थिरतातर्फ धकेल्यो।
यही पृष्ठभूमिमा सुरु भएको जनआन्दोलन २०६२/०६३ नेपाली जनताको अभूतपूर्व एकताको उदाहरण बन्यो। तत्कालीन राजाको प्रत्यक्ष शासनविरुद्ध राजनीतिक दलहरू, नागरिक समाज, विद्यार्थी, पत्रकार र सर्वसाधारण सडकमा उत्रिए। १९ दिनसम्म चलेको आन्दोलनले देशभर प्रदर्शन, हड्ताल र जनदबाबको लहर सिर्जना गर्यो।
बैशाख ११ गते (२०६३ साल) आन्दोलनले निर्णायक सफलता हासिल गर्यो—राजा Gyanendra Shah संसद पुनःस्थापना गर्न बाध्य भए। यही घटनाले राजतन्त्रको अन्त्यतर्फको ढोका खोल्यो र नेपालको राजनीतिक संरचना नै परिवर्तनको दिशामा अघि बढ्यो।
यस सफलतापछि देशले ऐतिहासिक उपलब्धिहरू हासिल गर्यो। अन्तरिम संविधान, शान्ति सम्झौता, र अन्ततः नेपालको संविधान २०७२ जारी भई नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा रूपान्तरण भयो। समावेशी प्रतिनिधित्व, मौलिक अधिकार र संघीय संरचनाले लोकतन्त्रलाई संस्थागत गर्ने आधार तयार गर्यो।
तर लोकतन्त्रको यात्रा अझै अपूर्ण छ। राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार, सुशासनको अभाव र आर्थिक चुनौतीहरू अहिले पनि उस्तै छन्। युवाको बढ्दो विदेश पलायन र जनतामा घट्दो विश्वासले लोकतन्त्रलाई थप सुदृढ बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखाउँछ।
बैशाख ११ ले एउटा सन्देश दिन्छ—जनताको एकता र सक्रियताले असम्भवलाई सम्भव बनाउन सक्छ। ६२/६३ को आन्दोलनको सफलताको कथा केवल इतिहास होइन, वर्तमान र भविष्यका लागि पनि मार्गदर्शक हो। लोकतन्त्रलाई जोगाउने जिम्मेवारी केवल नेताहरूको मात्र नभई सम्पूर्ण नागरिकको हो भन्ने चेतना यस दिनले पुनः स्मरण गराउँछ।
